Giriş

Kalça protezi (total hip replacement / total hip arthroplasty), hasarlı veya artritik kalça ekleminin yapay bir eklem ile değiştirildiği cerrahi bir işlemdir. Modern tıbbın en başarılı operasyonlarından biri olarak kabul edilen kalça protezi, milyonlarca insanın ağrısız ve aktif bir yaşam sürdürmesini sağlamıştır.

İlk modern kalça protezi 1960'lı yıllarda Sir John Charnley tarafından geliştirilmiştir. O günden bu yana implant tasarımları, cerrahi teknikler ve materyaller sürekli gelişerek, ameliyat başarı oranları %95'in üzerine çıkmıştır.

Kalça Protezi Nedir?

Kalça protezi ameliyatında, hasarlı femur başı (uyluk kemiği yuvarlanmış kısmı) ve asetabulum (kalça eklem çukuru) çıkarılarak yerine metal, seramik veya polietilen (yüksek yoğunluklu plastik) materyallerden yapılmış protez bileşenler yerleştirilir.

Protez Bileşenleri

1.
Asetabular (Kalça Çukuru) Bileşeni:
Pelvis kemiğine yerleştirilen metal kase ve içindeki plastik (polietilen) veya seramik liner (astar).
2.
Femoral (Uyluk Kemiği) Bileşeni:
Femur içine yerleştirilen metal sap (stem).
3.
Femoral Baş:
Sap üzerine takılan metal veya seramik yuvarlanmış baş.
4.
Liner (Astar):
Asetabular komponentin içindeki kaygan yüzey (polietilen, seramik veya metal).

Protez Tipleri

1. Çimentolu Protez

Protez bileşenleri medikal kemik çimentosu (polimetil metakrilat - PMMA) ile kemiğe sabitlenir. Yaşlı hastalar ve düşük kemik kalitesinde tercih edilir.

2. Çimentosuz Protez

Protez yüzeyi pürüzlü (porous) olup, kemik doğrudan proteze tutunarak (osseointegrasyon) sabitlenir. Genç ve aktif hastalarda, iyi kemik kalitesinde tercih edilir.

3. Hibrit Protez

Asetabular komponent çimentosuz, femoral komponent çimentolu. Orta yaş grubu için uygun olabilir.

Kalça Protezi Kimler İçin Uygundur?

Başlıca Endikasyonlar

1. İleri Evre Osteoartrit (Koksartroz)

En sık neden. Eklem kıkırdağının tamamen aşınması, şiddetli ağrı ve hareket kısıtlılığı.

2. Avasküler Nekroz (Osteonekroz)

Femur başının kan akımı bozukluğu sonucu ölümü. İleri evrede protez gerekir.

3. Romatoid Artrit ve Diğer İnflamatuar Artritler

Kronik iltihaplı eklem hastalıkları sonucu eklem harabiyeti.

4. Kalça Kırıkları

Özellikle yaşlı hastalarda femur boyun kırıkları. Kırık onarımı yerine protez tercih edilebilir.

5. Çocukluk Kalça Hastalıkları Sekeli

Displastik kalça, Perthes hastalığı sekeli, epifiz kayması gibi durumlar sonrası artrit.

6. Tümörler

Kalça bölgesi tümörleri nedeniyle geniş rezeksiyon sonrası rekonstrüksiyon.

⚠️ Genel Kriterler

• Konservatif tedavilere (ilaç, fizik tedavi, enjeksiyon) rağmen devam eden ağrı
• Günlük aktivitelerde ciddi kısıtlama
• Gece ağrıları, uyku bozukluğu
• Röntgen/MR'da ileri evre eklem hasarı
• Yaşam kalitesinde belirgin düşüş

Ameliyat Süreci

Ameliyat Öncesi Hazırlık

→Preoperatif değerlendirme: Kan testleri, EKG, akciğer grafisi, anestezi konsültasyonu
→Kan hazırlığı: Gerekirse kan rezervasyonu
→İlaç düzenlemesi: Kan sulandırıcıların kesilmesi
→Diş kontrolü: Enfeksiyon kaynağı olabilecek diş problemleri tedavi edilmeli
→Kilo kaybı: Obez hastalarda ameliyat öncesi kilo vermek önerilir
→Ev hazırlığı: Yürüteç, yükseltilmiş tuvalet oturağı temini

Ameliyat Adımları

1. Anestezi

Genel anestezi (hasta uyutulur) veya spinal/epidural anestezi(belden aşağı uyuşturulur). Anestezi türü hastanın durumuna göre belirlenir.

2. Pozisyonlama

Hasta lateral dekübit (yan yatar) veya supine (sırt üstü) pozisyonda ameliyat masasına yerleştirilir.

3. Cerrahi Yaklaşım

Birkaç farklı yaklaşım vardır:

• Posterior (arka) yaklaşım: En yaygın, gluteal kaslar arasından
• Anterolateral yaklaşım: Yan önden, tensor fasya lata arasından
• Direct anterior yaklaşım: Önden, kas kesilmeden (minimal invaziv)

4. Eklem Açılması

Cilt ve yumuşak dokular açılır, eklem kapsülü kesilir, kalça çıkarılır (disloke edilir).

5. Femur Başı Rezeksiyonu

Hasarlı femur başı özel testere ile kesilir ve çıkarılır.

6. Asetabulum Hazırlığı

Kalça çukuru özel frezeler (reamer) ile protezin tam oturacağı boyuta getirilir. Hasarlı kıkırdak temizlenir.

7. Asetabular Komponentin Yerleştirilmesi

Metal kase press-fit (sıkı geçirme) veya çimento ile yerleştirilir. İçine polietilen veya seramik liner yerleştirilir.

8. Femur Kanalı Hazırlığı

Femur medüller kanalı özel rasp'lar (törpüler) ile genişletilir, stem için yatak hazırlanır.

9. Femoral Komponentin Yerleştirilmesi

Metal stem çimentolu veya çimentosuz olarak femur içine yerleştirilir. Üzerine femoral baş takılır.

10. Trial (Deneme) ve Redüksiyon

Deneme komponentler ile bacak uzunluğu, stabilite, hareket açıklığı test edilir. Uygunsa gerçek komponentler yerleştirilir ve kalça yerine konur (redüksiyon).

11. Stabilite Kontrolü

Eklem stabilitesi, hareket açıklığı, bacak uzunluğu kontrol edilir. Gerekirse revizyonlar yapılır.

12. Kapanış

Eklem kapsülü tamir edilir, kaslar ve yumuşak dokular katlar halinde dikilir. Dren yerleştirilir (kan sıvısı drenajı için). Cilt kapatılır, steril pansuman yapılır.

⏱️ Ameliyat Süresi

Standart primer (ilk kez) kalça protezi ameliyatı 1.5-2.5 saat sürer. Revizyon protezleri veya karmaşık vakalar daha uzun sürebilir.

Ameliyat Sonrası Süreç ve İyileşme

Hastanede (İlk 2-4 Gün)

→Ağrı kontrolü (IV, epidural veya oral analjezikler)
→Tromboz profilaksisi (kan sulandırıcı enjeksiyonlar, kompresyon çorapları)
→Dren çıkarılması (24-48 saat içinde)
→Erken mobilizasyon: İlk gün yatakta oturma, 2. gün yürüteç ile ayağa kalkma
→Fizik tedavi başlanması
→Kontrol röntgeni

Evde İyileşme (6-12 Hafta)

✓İlk 2 hafta: Yürüteç veya koltuk değneği, kısmi yük verme
✓2-6 hafta: Tam yük verme, baston ile yürüme, fizik tedavi
✓6-12 hafta: Bastondan bağımsız yürüme, günlük aktivitelere dönüş
✓Yara bakımı: Dikişler 10-14. günde alınır
✓İlaçlar: Ağrı kesici, antikoagülan (6 hafta), antibiyotik profilaksisi (diş işlemleri için)

Kalça Protezi Önlemleri (İlk 6-12 Hafta)

❌ YAPILMAMASI GEREKENLER (Çıkık Riski!)

• Aşırı fleksiyon: Kalçayı 90°'den fazla bükmemeye (derin oturma, eğilme)
• Adduksiyon: Bacakları çaprazlama
• İç rotasyon: Ameliyatlı bacağın içe dönmesi
• Düşük oturma: Alçak koltuk, tuvalet kullanma
• Yatak içinde dönme: Ani hareketler

Not: Özellikle posterior yaklaşımda bu önlemler kritiktir. Anterior yaklaşımda kısıtlamalar daha azdır.

Uzun Dönem Beklentiler

→3 ay: Günlük aktivitelerin çoğunu yapabilme, ofis işine dönüş
→6 ay: Tam iyileşme, hafif sporlar (yüzme, golf, bisiklet)
→1 yıl: Maksimum fonksiyon kazanımı
→Protez ömrü: Modern protezler 15-25 yıl veya daha uzun süre dayanır (%90-95 survival rate 15 yılda)

Riskler ve Komplikasyonlar

Kalça protezi genel olarak güvenli bir ameliyattır, ancak her cerrahi girişimde olduğu gibi riskler vardır:

1. Enfeksiyon (%0.5-2)

Yüzeyel (cilt) veya derin (protez çevresi). Erken enfeksiyon antibiyotik ile tedavi edilebilir, geç enfeksiyon protez revizyonu gerektirebilir.

2. Çıkık (Dislokasyon) (%2-5)

İlk 3 ay en riskli dönem. Kapalı redüksiyon (anestezi altında yerine koyma) veya cerrahi gerekebilir. Tekrarlayan çıkıklarda revizyon ameliyatı yapılır.

3. Bacak Uzunluk Farkı

Genellikle küçük (<1 cm) ve semptomatik değildir. Büyük farklarda topuk takviyesi kullanılır.

4. Derin Ven Trombozu (DVT) ve Pulmoner Emboli (%1-3)

Kan pıhtısı oluşumu. Antikoagülan ilaçlar ve erken mobilizasyon ile önlenir.

5. Sinir veya Damar Yaralanması (<1%)

Siyatik sinir yaralanması (ayak düşmesi), femoral arter/ven yaralanması.

6. Heterotopik Ossifikasyon

Eklem çevresinde kemikleşme. Hareket kısıtlılığına neden olabilir. Profilaksi: NSAİİ veya radyoterapi.

7. Protez Gevşemesi (Aseptik Loosening)

Uzun dönemde aşınma partikülleri sonucu protez-kemik arayüzünde gevşeme. Revizyon ameliyatı gerekir.

8. Kırık

Ameliyat sırasında (intraoperatif) veya düşme sonrası (periprostetik). Tespit veya revizyon gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kalça protezi ağrıyı tamamen geçirir mi?

Hastaların %90-95'inde ağrı tamamen veya büyük ölçüde kaybolur. Az sayıda hastada hafif ağrı devam edebilir (özellikle gevşeme, enfeksiyon, bursit gibi komplikasyonlarda).

Kalça protezi ile spor yapabilir miyim?

Düşük etkili sporlar (yüzme, bisiklet, golf, yürüyüş) önerilir. Tenis, kayak gibi orta etkili sporlar dikkatli yapılabilir. Koşu, futbol, basketbol gibi yüksek etkili sporlar genellikle önerilmez (protez ömrünü kısaltabilir).

Havaalanı dedektörlerinde alarm verir mi?

Evet, metal dedektörlerinde alarm verebilir. Doktorunuzdan protez kartı alıp yanınızda taşımalısınız.

MR çektir ebilir miyim?

Modern protezler genellikle MR uyumludur. Ancak protez tipinizi radyoloji uzmanına bildirmelisiniz.

Protez ne zaman değiştirilir?

Gevşeme, aşınma, enfeksiyon, çıkık, kırık gibi durumlar revizyon (yenileme) ameliyatı gerektirebilir. Modern protezler 15-25 yıl veya daha uzun dayanır.

Kaynaklar

Learmonth ID, et al. "The operation of the century: total hip replacement" Lancet. 2007.[PubMed Ara]
Pivec R, et al. "Hip arthroplasty" Lancet. 2012.[PubMed Ara]
Evans JT, et al. "How long does a hip replacement last? A systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports with more than 15 years of follow-up" Lancet. 2019.[PubMed Ara]

İlgili İçerik: Ameliyatsız tedavi seçenekleri hakkında daha fazla bilgi için ameliyatsız çözümler sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sonuç

Kalça protezi, modern ortopedinin en başarılı cerrahilerinden biridir. İleri evre kalça artritinde ağrıyı ortadan kaldırır ve hastalar ağrısız, aktif bir yaşam sürdürebilir.

Kalça ağrınız günlük aktivitelerinizi kısıtlıyorsa ve konservatif tedavilere yanıt alamıyorsanız, bir ortopedi uzmanına başvurarak kalça protezi için değerlendirme yaptırmanız önerilir. Uygun hasta seçimi ve deneyimli cerrah ile uzun ömürlü, başarılı sonuçlar elde edilir.